GC-22: Góc Ikebana

Recent Pages : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8b, 9b, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22,

Lịch sử Ikebana

Phong Cách cam hoa Nhat Ban - 4-Từ xa xưa, được cho là vào khoảng thế kỷ 6, cùng với sự du nhập của đạo Phật vào Nhật Bản, hoa tươi được sử dụng để dâng cúng đức phật hay linh hồn người đã mất. Vào khoảng thế kỷ 14, loại phòng khách có tokonoma xuất hiện, dần trở nên phổ biến và rất được ưa chuộng trong xã hội Nhật Bản (Ngày nay vẫn còn có thể được nhìn thấy loại phòng này ở một số căn nhà từ xưa ở các gia đình bề thế còn lưu giữ lại). Đây là loại phòng được làm bằng gỗ và có nền bằng chiếu tatami trong phòng có một góc được thiết kế sâu vào trong tường ( Tokonoma -alcove) đặt bên cạnh bàn thờ tổ tiên và có nền cao hơn nền trong phòng khoảng 20-30 cm, đó là nơi trang trọng thường được dùng để treo bức thư pháp hoặc tranh vẽ, bên dưới là cái bàn đế thấp để bày 3 vật không thể thiếu là bình hoa, lư hương và chân nến. Đến thời điểm này theo tài liệu và hình ảnh còn được lưu lại thì hoa tươi đã được cắm vào bình hoa và được dùng như một vật trang trí cao quý để tiếp đón khách. Hoa được cắm thẳng đứng trong bình (tiếng Nhật gọi là Tatehana- đây chính là bắt nguồn cho kiểu cắm lâu đời nhất và vẫn còn lưu đến ngày nay là Rikka – hoa cắm thẳng đứng), bông hoa đẹp nhất thường được cắm hướng về phía khách. Dùng hoa trang trí trong nhà đã trở thành một phần văn hóa thanh cao phản ánh tình yêu thiên nhiên của người Nhật.
.
Lịch sử của Ikebana bắt đầu được tính từ năm 1462. Ở thời điểm này, việc cắm hoa dùng trong các dịp lễ hội hay cúng tế trong các chùa, đền đã trở nên phổ biến và được xem như là một phần nghi lễ long trọng không thể thiếu. Do đó, các nhà sư ( O Bô san) là những người rất giỏi việc cắm hoa và có thể gọi là những nghệ nhân đầu tiên. Vào năm 1462 khi nhà sư Ikenobo Senkei ngụ ở đền Rokkakudo (ngôi đền có mái hình lục giác nằm ở trung tâm Kyoto và cũng là nơi bắt nguồn của Ikebana, ngày nay là trung tâm của Ikenobo- trường phái cắm hoa lâu đời nhất Nhật Bản) cắm một số bình hoa và chúng được rất đông dân chúng chen lấn nhau đến chiêm ngưỡng bất chấp những rào cản về định kiến xã hội (Việc cắm và thưởng thức hoa lúc này chỉ hạn chế trong giới nhà sư và tầng lớp quý tộc thuộc gia đình vua chúa). Những bình hoa cắm lúc này là Tatehana – hoa đứng với một cành chính cắm thẳng đứng và một số cành phụ phía dưới
.
Phong Cách cam hoa Nhat Ban - 6-

Rikka

Lịch sử phát triển từ kiểu cắm hoa sơ khai Tatehana đến kiểu cắm hoa cơ bản cổ điển nhất Rikka (thuộc Ikenobo) cũng chính là lịch sử phát triển ban đầu của Ikebana. Từ 1462 những bình hoa cắm được gọi là Tatehana nhưng đến những năm cuối thế kỷ 15, những bình hoa cắm đã phát triển thêm một số cành chính (7 cành chính hay nana yakueda ) và được gọi tên là Rikka. Tổng hòa của 7 cành chính đó, người cắm thể hiện được vẻ uy nghiêm, hùng vĩ của thiên nhiên giống như một bức tranh phong cảnh với non cao xa xa, thác nước, trập trùng đồi núi gần hơn, rồi đến làng mạc và sông nước…Mỗi một cành chính đều có những ẩn dụ được qui định với chức năng riêng của mỗi cành. Trải qua thời gian cùng với tài năng đáng ngưỡng mộ của các nghệ nhân, nghệ thuật cắm hoa Rikka đã thăng hoa đến đỉnh điểm được ghi nhận vào năm 1599, khi người đứng đầu Ikenobo là Senko I cùng với học trò của mình tổ chức cuộc triển lãm 100 tác phẩm cắm hoa Rikka tại đền Daiun-in. Theo như tài liệu còn lưu giữ lại thì đã có những đám đông người dân chen lấn xô đẩy bất chấp rào cản giai cấp để được vào xem triển lãm hoa, dù cho lúc đó Rikka chỉ được trang trí trong các Tokonoma của tầng lớp thượng lưu và rất ít người dân bình thường có thể được ngắm Rikka. Sự kiện này cho thấy rằng nghệ thuật cắm hoa đã được xã hội Nhật Bản tôn quý bất kể là tầng lớp quý tộc hay những người dân bình thường.
.
Đến cuối thế kỷ 16 và thế kỷ 17, nghệ thuật cắm hoa theo kiểu Rikka đã phát triển đến đỉnh cao rực rỡ. Đồng thời với đó là các quy định nghiêm ngặt về kiểu dáng, tư thế các cành chính, nguyên liệu dùng cắm… Kỹ thuật phức tạp của nó cùng với các vật liệu cắm và kích thước bình hoa đã không thể phù hợp để trưng bày trong các buổi tiệc trà trong những phòng nhỏ, vì thế nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản bắt đầu có sự phân tách giữa Chabana (hoa cắm dùng trong các buổi trà đạo) và Ikebana.
Cho đến năm 1678 trở về trước, việc cắm hoa chỉ được dạy hạn chế cho các gia đình lãnh chúa, tầng lớp quý tộc được bảo trợ hay các đệ tử trong đền chùa. Nhưng do những biến cố lịch sử cùng với nhu cầu củng cố thêm tổ chức nên Ikenobo lần đầu mở sổ ghi danh các học trò như một trường dạy cắm hoa đầu tiên. Và các học trò này cùng chỉ giới hạn trong tầng lớp quý tộc mà thôi. Đã có rất nhiều bậc nghệ nhân xuất thân từ Ikenobo đã tự tìm lối đi cho riêng mình, mở nên những trường dạy cắm hoa theo trường phái riêng sau này(Ohara shool – sẽ đề cập sau) hoặc song hành với cắm hoa là Trường dạy pha trà ( Shohen).

Shoka

Vào khoảng thế kỷ 17, cùng với Rikka, kiểu cắm hoa Shoka (Tiếng Nhật có nghĩa là hoa sống) cũng bắt đầu phát triển. Soka là kiểu cắm cơ bản cổ điển thứ 2 của Trường phái Ikenobo, có ba cành chính (Shin – trời, Soe – Người và Tai – Đất) theo thuyết Thiên Địa Nhân. Shoka kế thừa tính uy nghiêm và là sự tối giản của Rikka (kiểu cắm đứng) và kết hợp với tính tự nhiên của kiểu cắm Nagaire, thiên về tôn trọng đặc trưng của hoa lá khi cắm.
So với Rikka, kiểu cắm Shoka đơn giản hơn về quy tắc, kỹ thuật cũng như nguyên liệu vì thế nó mau chóng được mọi tầng lớp yêu thích. Và cũng từ những nghệ nhân đã học ở Ikenobo họ đã đứng ra tự mở trường dạy Shoka riêng và dẫn đến việc bùng nổ các trường dạy cắm hoa vào khoảng thế kỷ 18 (thời kỳ triều đại Edo).
.
Phong Cách cam hoa Nhat Ban - 5 -
Vào tháng 10 năm 1879, Lần đầu tiên trong lịch sử, Trường Trung Học nữ sinh Kyoto đã mời Ikenobo Headmaster đến biểu diễn cắm hoa cho các học sinh . Theo quy định của Bộ Giáo Dục Nhật Bản với mục tiêu đào tạo nên những ` người vợ đảm đang và người mẹ khôn khéo `, năm 1903 Ikebana đã được đưa vào giảng dạy trong toàn bộ các trường nữ sinh trung học trên toàn nước Nhật. Đi qua gần 5 thế kỷ, cùng với biết bao biến cố của các triều đại và sự thay đổi của xã hội, từ thủa sơ khai bắt nguồn trong giới tăng lữ, rồi mở rộng đến gia đình vua, lãnh chúa, rồi dần đến giới quý tộc, từ các học trò nam giới và giờ đây là giáo dục phổ cập cho các nữ sinh trung học. Ikebana hơn bao giờ hết được yêu mến và ngày càng phát triển rộng rãi với tốc độ nhanh chóng trong xã hội Nhật Bản.

Moribana

Vào thời kỳ Meiji (1868 – 1911), xã hội Nhật Bản có nhiều thay đổi, cải cách mạnh mẽ với sự du nhập của văn hóa phương tây. Đời sống người dân có nhiều thay đổi cả về tiến bộ vật chất cũng như tư tưởng mong muốn hướng ra khỏi những quy tắc ngặt nghèo. Vì vậy, Ikebana trên con đường phát triển cũng có những trăn trở và tìm tòi để chuyển hướng cho phù hợp với nếp sống mới của xã hội hiện đại. Kết quả của sự nỗ lực đó là một kiểu cắm hoa mới Moribana ( chứa (phủ) đầy hoa ) đã ra đời bởi Unshin Ohara. Năm 1897 triển lãm đầu tiên về kiểu cắm hoa Moribana được tổ chức. Năm 1912 trường dạy cắm hoa Ohararyu được thành lập bởi người sáng lập Unshin Ohara và đây là trường dạy cắm hoa được biết đến rộng rãi trên thế giới. Cùng với Ikenobo, Sogestu, Ohararyu hiện nay là 1 trong 3 trường dạy cắm hoa lớn nhất Nhật Bản.
.
Moribana là kiểu cắm hoa nhấn mạnh sự hài hòa về màu sắc của các cành chính, sử dụng nhiều loại hoa nhập khẩu từ phương tây, cắm trong bình hoa có độ rộng lớn và thấp gọi là Suiban. Kiểu cắm này cho phép người cắm phát huy sức sáng tạo của mình để tạo nên vẻ đẹp của tự nhiên bằng việc sử dụng rất đa dạng các loại hoa , cành lá có ở môi trường gần gũi với đời sống con người. Kiểu dáng cắm của Moribana không những phù hợp với phòng khách truyền thống có Tokonoma cổ điển mà còn phù hợp với cả những không gian sống hiện đại như nhà chung cư, công sở hay các nơi công cộng như nhà hàng, siêu thị, khu vui chơi… Chính vì những đặc tính tự do trong sáng tạo, đa dạng và dễ có về nguyên liệu, linh động với không gian bài trí nên Moribana chính là kiểu cắm tiên phong, mở đường, và ảnh hưởng đến rất nhiều trường phái cắm hoa hiện đại sau này.
.
Phong Cách cam hoa Nhat Ban - -

Jiyuuka – Tự do

Sau sự hình thành của kiểu cắm Moribana không lâu, khoảng những thập kỷ đầu của thế kỷ 20 xuất hiện rất nhiều trường cắm hoa với các kiểu cắm hiện đại do ảnh hưởng từ tư tưởng của kiểu cắm này. Điển hình phải kể đến sự ra đời của trường Sogestu (1927), đây là trường phái tiên phong cho kiểu cắm hoa Jiyuuka hay Free style (Tự do). Đây là kiểu cắm khá phổ biến và được ưa thích hiện nay bởi đặc tính TỰ DO ( Với bất kỳ nguyên liệu (hoa, lá, cành, quả,…tươi hay khô đều được) ; và có thể kết hợp với những bình hoa hay thậm chí không phải là bình hoa, mà là những thứ có thể kết hợp được với các nguyên liệu rất đa dạng mang hơi thở đời sống hiện đại như giấy báo, kính, cao su, nhựa ép, sắt thép… hay cả những vật phế thải từ các đồ gia dụng; không gian trưng bày là vô cùng đa dạng, có thể trưng bày hoa ở mọi nơi, từ nhà ga tàu điện hay trên cả các quầy hàng hóa… Kiểu cắm Tự do này hiện nay đều có ở hầu hết các trường dạy cắm hoa. Theo thống kê của hiệp hội Ikebana quốc tế, ở Nhật Bản hiện đại có đến khoảng 2000 trường dạy cắm hoa đã được đăng ký với bộ giáo dục Nhật Bản.
.
Phong Cách cam hoa Nhat Ban - 2 -
Hàng năm, các trường cắm hoa đều có những triển lãm Ikebana lớn hoặc nhỏ của các trung tâm của trường hay chi nhánh thuộc các thành phố lớn vào hai thời điểm chính là mùa xuân (tháng 3-5) và mùa thu ( tháng 9-11). Đến những buổi triển lãm này mới cảm nhận hết được sự sâu lắng, tinh tế, nhưng cũng vô cùng năng động, sáng tạo trong tinh thần Nhật Bản; tâm hồn thanh tao với tình yêu thiên nhiên ẩn chứa trong từng cọng cỏ hay chiếc lá khô…; và trên hết là sức sống tiềm tàng, mãnh liệt, tràn đầy nội lực (như chính sức sống của hoa lá ,vạn vật) của một nghệ thuật vượt thời gian này.

Tài liệu tham khảo:

1. The joy of Ikenobo Ikebana – Ikenobo Ikebana basic guide
2. Ikebana for everybody – Ohara school
3. Ikebana kadensho – Nyu Mon của trường Ikenobo
4. Ikebana international Organization/www.ikebanahq.org.
5. Ohararyu.or.jp

6. Sogetsu.or.

 

Đặc biệt cảm ơn đến Nghệ nhân Matsumoto Kiyomi đã có những góp ý chỉnh sửa cho bài viết được hoàn thành.

Nagoya, 2015
Nguyễn Thanh Tú

ST

Phong Cách cam hoa Nhat Ban

Advertisements